Με αφορμή τη Μέρα Αρχιτεκτονικής: «Τα κτήρια είναι κι αυτά παιδιά της Γης και του Ήλιου»

Του Καθηγητή Παναγιώτη Τουλιάτου,

Αρχιτέκτονα Μηχανικού, Προέδρου Τμήματος Αρχιτεκτονικής Πανεπιστημίου Frederick

Όλο το εύρος της ανθρώπινης δραστηριότητος ενεργοποιείται μέσα στα όρια της Τέχνης και της Τεχνικής, αποκλίνοντας περισσότερο προς την μία ή την άλλη περιοχή του ορίου. Πάντοτε αντιπαλεύει μεταξύ του πρακτικά χρήσιμου και του αισθητικά ευάρεστου. Ο Λεονάρντο ντα Βίντσι (Leonardo da Vinci, 1452-1519), μαθηματικός, μηχανικός και αρχιτέκτονας, η ιδιοφυία της Αναγέννησης, είπε: «Μελετήστε την Επιστήμη της Τέχνης και την Τέχνη της Επιστήμης». Γιατί κάθε Επιστήμη μπορεί να περιέχει κάποιο ποσοστό Τέχνης και κάθε μορφή Τέχνης στηρίζεται από κάποιο ποσοστό Επιστήμης, ιδιαίτερα, δε, η Αρχιτεκτονική.

Σήμερα, στην πλήρη ανάπτυξη του 21ου αιώνα, η μέση παγκόσμια στάθμη ποιότητας και απόδοσης του κελύφους διαβίωσης της ανθρώπινης κατοικίας, συγκρινόμενη με την αντίστοιχη μέση ποιότητα διαβίωσης του ανθρώπου στο αεροπλάνο, το αυτοκίνητο, το πλοίο, ακόμα και το τροχόσπιτο, είναι χαμηλή. Αυτό συμβαίνει μέσα στην ίδια την Ευρώπη, μέσα στις λαμπερές της πόλεις, δίπλα στα πράγματι αξιοθαύμαστα, αλλά περιορισμένα επιτεύγματα της αρχιτεκτονικής.

Αυτό συμβαίνει την ώρα της τραγικής κλιματικής αναταραχής, της εμφανιζόμενης ανεπάρκειας ορισμένων δομικών υλών, όπως ο χάλυβας, της όλο και μεγαλύτερης απαίτησης από τα  μηχανολογικά μέσα για την κάλυψη της ανεπάρκειας της απόδοσης του εξωτερικού περιβλήματος σύγχρονων κτισμάτων. Απαίτησης η οποία ως αντιστάθμισμα έχει την μεγάλη σπατάλη της διαθέσιμης πολύτιμης ενέργειας και την αντίστοιχη μόλυνση της ατμόσφαιρας.

Μία βασική μέτρηση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα της Γης, που ανακοινώθηκε στις 5 Ιουνίου 2020, κατέγραψε επίπεδα ρεκόρ τον Μάιο, μολονότι η παγκόσμια πανδημία ανάγκασε τις οικονομίες  σε όλον τον κόσμο σχεδόν σε παύση. Από την «EU Commission: Better Buildings: New European Legislation to Save Energy, 2003» ανακοινώθηκε ότι: «Τα δύο τρίτα της ενέργειας που χρησιμοποιείται στα ευρωπαϊκά κτίρια, καταναλώνεται από τα νοικοκυριά και η κατανάλωση τους αυξάνεται κάθε χρόνο, καθώς η άνοδος του βιοτικού επιπέδου αντανακλάται στη μεγαλύτερη χρήση του κλιματισμού και συστήματος θέρμανσης».                                        

Αυτό συμβαίνει ενώ θα έπρεπε, τουλάχιστον στην Ευρώπη, με τη βελτίωση των κατασκευών, κυρίως του εξωτερικού περιβλήματος των κατοικιών, με την επαύξηση της ικανότητος του σκιασμού, της θερμομόνωσης και των συστημάτων δροσισμού, το ίδιο το κέλυφος να βελτιώνει τις συνθήκες του εσωτερικού χώρου και όχι τα μηχανήματα, καταναλώνοντας όλο και περισσότερη ενέργεια.

Οργανώνοντας και υποβάλλοντας προς έγκριση προ 13 ετών, τόσο από τις αρχές της Κύπρου, όσο και από την ΕΕ, το Πρόγραμμα Σπουδών του Τμήματος Αρχιτεκτόνων - Μηχανικών του Πανεπιστημίου Frederick, δηλώσαμε και πιστέψαμε στον στόχο: «Πολιτισμός και Περιβάλλον».

Ακολουθήσαμε τα λόγια του σπουδαίου Αμερικανού Αρχιτέκτονα Frank Lloyd Wright (1867-1959) ότι «Τα κτίρια είναι κι αυτά παιδιά της Γης και του Ήλιου» και διότι γνωρίζαμε ότι η «Γη και ο Ήλιος» δεν επιδρούν με τον ίδιο τρόπο στην ανθρώπινη κατασκευή σε διάφορα μήκη και πλάτη του ζωντανού Πλανήτη μας. Δεν ξεχάσαμε ότι στην δική μας περιοχή η Γη «σείεται» και ο Ήλιος γίνεται επιθετικός. Και διότι, πάνω απ’ όλα, πάντοτε θυμόμαστε ότι η Αρχιτεκτονική είναι επιστήμη με ισχυρό παράγοντα εντοπιότητας. Διότι, τέλος,οι μεγάλοι πολιτισμοί του ανθρώπου, όπως αυτοί των περιοχών Ελλάδος και Κύπρου, πολιτισμοί ανοικτοί, φιλόξενοι για κάθε πνευματική ή κατασκευαστική ανταλλαγή, πολιτισμοί ταξιδιάρικοι και κοινωνικοί, ουδέποτε παραβίαζαν τις εντόπιες ιδιαιτερότητες σκαρώνοντας τις κατασκευές ενδιαίτησής τους, επίγειες ή ενάλιες.

Έτσι, μόνον ανθρώπινο χέρι με την στήριξη του μπαρουτιού κατάφερε να λυγίσει, μετά από 2200 χρόνια, τον πελώριο και αγέρωχο Παρθενώνα της σεισμογενούς Αθήνας, η οποία χάνει 145 ζωές, 2500 χρόνια αργότερα μέσα σε υπολογισμένα και αδειοδοτημένα σύγχρονα κτίρια, σε έναν σεισμό κάτω των 6 Richter. Την ίδια ώρα, τεράστια, πολυώροφα μοναστηριακά φρουριακά βυζαντινά συγκροτήματα, κυριολεκτικά γαντζωμένα σε απόκρημνους βράχους, αρνούνται να υποκύψουν σε συχνούς και ισχυρότατους σεισμούς των 7 Richter, όντας κατασκευασμένα από απλούς λίθους, τεχνητούς και φυσικούς, ξύλα και κονίαμα.

Προ 2000 περίπου ετών, ο Ρωμαίος αρχιτέκτονας και συγγραφέας Βιτρούβιος, (80-15 π.Χ.) πρώτος όρισε στα «Δέκα Βιβλία Αρχιτεκτονικής», (de architectura libri decem), τις τρεις αρχές της αρχιτεκτονικής: Ομορφιά, Σταθερότητα, Ευχρηστία (Venustas, Firmitas, Utilitas). Ο αρχιτέκτονας, δηλαδή, οφείλει να εξισορροπεί και να συντονίζει αυτά τα τρία στοιχεία, χωρίς κανένα από αυτά να τονίζεται περισσότερο σε βάρος των άλλων. Όμως, «ομορφιά» είναι η σύνθεση των όγκων, των χρωμάτων, των υλικών. Είναι αναλογίες και αρμονία. Είναι η ένταξη στο, όποιο, περιβάλλον. Είναι συμβολισμός. Είναι Τέχνη, Έμπνευση. Η «σταθερότητα» πάλι είναι οι αντοχές υλικών και δομών, είναι η μόρφωση του φέροντος οργανισμού, οι συνδέσεις των μελών. Είναι η απαιτούμενη δυσκαμψία, ή η εξασφάλιση της ανακουφιστικής ευκαμψίας. Είναι τα «έξυπνα» και σωτήρια ευρήματα απορρόφησης εισαγόμενης ενέργειας. Είναι, δηλαδή, γνώση, υπολογισμοί και πειραματισμοί. Τέλος, η «Ευχρηστία» είναι η λειτουργία, η κτιριολογία. Είναι η ανθρωπομετρία, η ασφάλεια και η άνεση. Είναι η ευελιξία και η προσαρμοστικότητα.

Όλες αυτές οι προϋποθέσεις σχεδιασμού και πραγμάτωσης ενός επιτυχημένου αρχιτεκτονικού έργου σήμερα αναγνωρίζονται, εκτιμώνται και μελετώνται στα επιτεύγματα της μνημειακής αρχιτεκτονικής, όπως η, των 1500 ετών, Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη, αλλά και σε ταπεινές κατασκευές σπιτιών, ναΐσκων, γεφυριών, διεσπαρμένων γύρω μας.

Μελετώνται, από ολίγους, δεν διδάσκονται όμως από τους πολλούς. Περιέργως, πολλές Σχολές Αρχιτεκτονικής διαλέγουν έναν «καλλιτεχνικό μονόδρομο» λησμονώντας πλήρως τη δομή, την εντοπιότητα, το ιδιαίτερο περιβάλλον, τις φυσικές καταπονήσεις, αφήνοντας τα, ως παραλειπόμενα, σε άλλες ειδικότητες, π.χ. Πολιτικούς Μηχανικούς, Μηχανολόγους, κλπ. Εξίσου περιέργως, Σχολές Πολιτικών Μηχανικών διαλέγουν έναν «υπολογιστικό μονόδρομο» παραλείποντας ιστορικά δομικά συστήματα του τόπου τους, παραλείποντας παραδοσιακά δομικά υλικά της περιφέρειας, όπου αποφοιτώντας θα κληθούν να δραστηριοποιηθούν. Δικαιολογούν δε, αυτήν τη νοοτροπία, με την πιθανότητα, πολύ περιορισμένα όμως πραγματοποιούμενη, των μεταπτυχιακών εξειδικεύσεων.

Έχει ευρέως παραγνωρισθεί το γεγονός της ανάγκης της ενιαίας, ολικής σύλληψης από τον συνθέτη, κατά την αρχική διεργασία της ιδέας του, του συνόλου του σχεδιαζόμενου κτίσματος. Είναι χαρακτηριστική η φράση από το πόνημα του παλαιού σπουδαστή στο ΕΜΠ, και νυν ερευνητή στο Harvard, Ανδρέα Γεωργούλια: «Όταν η τεχνική συγχωνεύεται με την αρχιτεκτονική σε μια συνθετική ιδέα,  οι μυριάδες και, καμιά φορά εντυπωσιακές, δυνατότητες που αναδύονται από την τεχνολογική σκέψη γεννούν προηγμένες αισθητικές ιδέες».(Hanif Kara and Andreas Georgoulias, Interdisciplinary Design/New Lessons from Architecture and Engineering, edition of ACTAR and Harvard University Graduate School of Design, 2012). Ή επιπρόσθετα, η παράλληλη τοποθέτηση του Le Corbusier: «Είναι βέβαιον ότι ο αρχιτέκτων πρέπει να κατέχει την κατασκευή του, τουλάχιστον με όση ακρίβεια κατέχει ο διανοούμενος την γραμματική του.» (Le Corbusier - Vers une Architecture).

Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα ανωτέρω, πειραματιζόμαστε στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Frederick με το να εκπαιδεύουμε τους μελλοντικούς αρχιτέκτονες ισότιμα και σύγχρονα ως προς όλες τις προσεγγίσεις ενός αρχιτεκτονικού έργου, δηλαδή τις λειτουργικές, τις κατασκευαστικές και τις αισθητικές.

Σε αυτή την προσπάθεια, μας βοηθάει η ενασχόληση των σπουδαστών στην κατασκευαστική ανάλυση, την μελέτη παθολογίας και την προσπάθεια επέμβασης αποκατάστασης ιστορικών και παραδοσιακών κατασκευών. Και τούτο με διπλό στόχο. Αφενός πράγματι να γνωρίσουν, αγαπήσουν και συντηρήσουν την Αρχιτεκτονική Παραδοσιακή Κληρονομιά της περιοχής τους, δραστηριότητα που στην ευρωπαϊκή επικράτεια αποτελεί περίπου το 50% της απασχόλησης των αρχιτεκτόνων. Αφετέρου, και κυρίως, για να εξοικειωθούν με το δομημένο κτίσμα και τις τρωτότητές του, να αντιληφθούν την ευρηματικότητα και προσαρμοστικότητα των κατασκευαστών του και να τολμήσουν το επόμενο βήμα της εξέλιξης της νέας αρχιτεκτονικής στην δική τους εποχή.

Ένα ερώτημα, ορθό και δίκαιο, συνήθως γεννιέται στον σπουδάζοντα: Μα πρέπει να γνωρίζω τόσα ειδικά γνωσιολογικά πεδία; Και αυτό του Πολιτικού Μηχανικού; Και των άλλων εμπλεκομένων ειδικοτήτων; Πώς θα τα καταφέρω;

Με ένα παράδειγμα τους απαντάμε. Αυτό του διευθυντή μιας ορχήστρας για την εκτέλεση ενός μουσικού έργου. Αυτός που κατευθύνει ένα πολυ-εκτελεσμένο μουσικό έργο σε ένα δικό του πρωτότυπο αποτέλεσμα. 0 εμπνεόμενος έναν στόχο και εμπνέων και άλλους στην πραγμάτωσή του. Ο Δημιουργός και Συντονιστής. Αυτός που μόνος δεν μπορεί να εκτελέσει το έργο, αλλά, και αυτός, χωρίς τον οποίο η εκτέλεση του έργου με αξιώσεις δεν είναι δυνατή. Αυτός που, κατά την εκτέλεση, δεν ακουμπάει κανένα μουσικό όργανό, αλλά που γνωρίζει τι να απαιτήσει από κάθε μετέχοντα εκτελεστή για ένα πρωτότυπο αποτέλεσμα.  

Προσπαθούμε ο αρχιτέκτων να διδάσκεται πάνω σε όλους τους απαραίτητους γνωσιολογικούς τομείς όχι για να υποκαταστήσει τις άλλες, περί την δόμηση, ειδικότητες, αλλά για να είναι σε θέση την ώρα της Δημιουργικής Συνθετικής Διεργασίας να συνεργάζεται έγκαιρα και κατάλληλα με κάθε μια από αυτές, για την πληρέστερη ανάπτυξη και ολοκλήρωση της Συνθετικής Ιδέας, η οποία κυοφορείται στον δικό του Νου. 

Και ας καταλήξουμε και πάλι στα λόγια του Hanif Kara:

«Υπάρχει μια βαθύτερη αιτία στο να μαθαίνουν οι αρχιτέκτονες κάτι για την επιστήμη του μηχανικού. Η κατασκευή είναι μια βασική προϋπόθεση για οποιοδήποτε σχέδιο που πρόκειται να χτιστεί. Για τον λόγο αυτό, πρέπει κατά μια έννοια να αντιμετωπίζεται, να ενσωματώνεται και, πολύ πιθανόν να εκφράζεται. Με τους όρους αυτούς μια αρχιτεκτονική σύνθεση που δεν προσεγγίζει το ζήτημα της κατασκευής είναι ατελής ή άλογη. Ένα από τα πολλά καθήκοντα της αρχιτεκτονικής εκπαίδευσης είναι να προωθεί μια νοοτροπία γνώσης σε σχέση με την κατασκευή.»  (Αναφορά του Hanif Kara στο The Architect and Engineer: A Study in Sibling Rivalry, Andrew Saint, Yale University Press, New Haven 2008, Interdisciplinary Design, σελ. 13).

Αυτήν την νοοτροπία προσπαθούμε να καλλιεργήσουμε στους νέους σπουδαστές της Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο Frederick.

*Η Παγκόσμια Ημέρα Αρχιτεκτονικής γιορτάζεται κάθε χρόνο την πρώτη Δευτέρα του Οκτωβρίου.